Ventilatie onderhouden: filters, ventielen en kanalen

De ventilatiebox op zolder draait al jaren en je hebt er nooit naar omgekeken. Dan merk je dat de spiegel in de badkamer veel langer beslagen blijft dan vroeger, en dat de slaapkamer 's ochtends bedompt ruikt terwijl het systeem volgens de schakelaar gewoon aan staat.

Ventilatie is de enige installatie in huis die achteruit kan gaan zonder ooit stuk te gaan. Een cv-ketel die het niet meer doet, valt uit en dan bel je. Een ventilatiesysteem dat de helft van zijn lucht niet meer verplaatst, blijft zoemen alsof er niets aan de hand is. Daarom wordt het onderhoud hier vaker vergeten dan bij welk ander toestel in huis.

Het werk valt uiteen in drie onderdelen met een heel verschillend tempo: de filters, de ventielen en de kanalen. Over de box hangt daarboven nog de vraag of hij zijn werk nog wel kan.

Wat er in een ventilatiesysteem vervuilt

Lucht die door je huis loopt neemt alles mee wat erin zweeft: huidschilfers, pluis van kleding, vet uit de keuken, stuifmeel dat via een rooster naar binnen kwam. Al dat materiaal komt ergens tot stilstand, en dat doet het op een paar vaste plekken.

Op de filters. Heb je balansventilatie met warmteterugwinning, dan zitten er filters in de unit die zowel de aangevoerde als de afgevoerde lucht zeven. Die vangen het meeste op en lopen dus ook het snelst vol. Een systeem met alleen mechanische afvoer heeft vaak geen echte filters, maar wel ventielen die diezelfde rol overnemen.

In de ventielen. Dat zijn de ronde of vierkante roosters in het plafond van je badkamer, keuken en toilet. Daar zit de kleinste doorlaat van het hele systeem, dus daar bouwt vuil zich het snelst op tot een zichtbare rand.

Op de wisselaar. Bij warmteterugwinning zit binnen in de unit een blok waar de warme afvoerlucht en de koude aanvoerlucht langs elkaar stromen zonder te mengen. Stof dat de filters passeert zet zich daar vast, en dan komt er minder warmte terug in huis.

In de kanalen. Dit is het langzaamste van de vier. In een systeem dat jarenlang netjes gefilterd is, gebeurt daar weinig. In een systeem waar de filters maanden dicht zaten of helemaal ontbraken, wordt het kanaal zelf de filter, en dat krijg je er niet zomaar weer uit.

Wat je zelf doet, en hoe vaak

Het meeste effect zit in het werk dat je zonder gereedschap kunt doen.

De filters van de wtw-unit. Zet het systeem uit, open de unit en trek de filterpatronen eruit. De richtlijn die de meeste fabrikanten aanhouden is twee keer per jaar, en dat is geen willekeurig ritme: het sluit aan op het begin en het einde van het stookseizoen. Woon je aan een drukke weg of staat er veel in bloei rond je huis, dan kijk je vaker. Filters voor de aanvoer spoel je niet schoon, die vervang je. Dat is een verbruiksartikel, net als een stofzuigerzak.

De ventielen in plafond en wand. Draai er een los en je ziet meteen hoeveel er is achtergebleven. Ze gaan met warm water en wat afwasmiddel schoon. Eén ding is hier belangrijker dan schoonmaken zelf: zet elk ventiel terug in exact dezelfde stand waarin je het eraf haalde. Die stand is de inregeling van je hele systeem. Draai je ze allemaal een halve slag verder open omdat het lekker doorstroomt, dan haalt de badkamer zijn lucht niet meer.

De roosters waar verse lucht binnenkomt. Bij mechanische afvoer komt de aanvoer uit roosters in je kozijnen of boven je ramen. Die zitten aan de straatzijde vol met roet en aan de tuinzijde vol met zaadpluis. Een systeem dat nergens lucht kan halen, zuigt hem uit de kruipruimte of langs de brievenbus.

De buitenkap en het dakdoorvoer. Voor zover je er veilig bij kunt. Een vogelnest in een uitblaaskap is geen zeldzaamheid.

Doe de filters in het voorjaar en niet in november. Een systeem dat je in april nakijkt, gaat het stookseizoen schoon in, en in april heeft een installateur nog ruimte in zijn planning voor het werk dat je niet zelf doet.

Waar een monteur voor komt

Er blijft een deel over waar je zelf niet aan moet beginnen, en dat is precies het deel waar de capaciteit van je systeem vandaan komt.

De wisselaar van een wtw-unit komt eruit en wordt gereinigd. Het motorblok en het ventilatorwiel worden schoongemaakt; vuil op de schoepen van een ventilator kost luchtopbrengst en geeft geluid. De condensafvoer van de unit wordt doorgemeten, want die zit bij warmteterugwinning vol water dat weg moet. En dan het werk dat het verschil maakt tussen een schoon systeem en een werkend systeem: het inregelen.

Inregelen betekent dat er per ventiel gemeten wordt hoeveel lucht er werkelijk door gaat, en dat de standen zo worden gezet dat elke ruimte krijgt wat hij hoort te krijgen. Het Besluit bouwwerken leefomgeving stelt eisen aan de capaciteit per ruimte, en die eis gaat over gemeten lucht en niet over een toestel dat op papier genoeg kan. Vraag bij onderhoud om die meting. Veel systemen in Nederland zijn na de oplevering nooit meer nagemeten, en een systeem dat nooit is ingeregeld, was ook nieuw al niet in orde.

Een systeem dat je hoort, is een apart verhaal dat zelden met vuil te maken heeft. Dat staat in een ventilatiesysteem dat je hoort.

Waar de rekening voor onderhoud uit bestaat

Wat onderhoud kost hangt af van wat er hangt en van hoeveel ruimtes eraan zitten. Filters vervangen is klein werk; per ventiel inregelen kost een monteur een halve dag, en dat verschil zie je terug in de offerte. Wel kun je een offerte voor onderhoud uit elkaar halen, en dan zie je waarom twee bedragen zo kunnen verschillen.

• Het voorrijden en het uurtarief, en of er een vast bedrag per bezoek geldt.
• De filters zelf, en of die in de prijs zitten of erbij komen.
• Het aantal ventielen dat wordt afgenomen en teruggeplaatst.
• Of de wisselaar eruit gaat, of dat er alleen wordt gestofzuigd wat zichtbaar is.
• Of er een luchtmeting per ruimte bij zit, met een verslag dat je houdt.
• Of kanaalreiniging is meegenomen of apart wordt aangeboden.

Een offerte die alleen “jaarlijks onderhoud ventilatie” zegt, kun je met niets vergelijken. Voor de aanpak van offertes naast elkaar leggen is offertes vergelijken er.

Wat die posten bij Nederlandse installatiebedrijven kosten, staat op ventilatie onderhoud: een controle of kleine beurt tegenover een volledige beurt met kanaalreiniging, met de bron en de peildatum erbij. Daar staat ook waarom die twee zoveel schelen.

Kanalen reinigen: wanneer het echt nodig is

Kanaalreiniging wordt opvallend actief aangeboden, en het is lang niet altijd nodig. Een kanaal in een systeem met werkende filters blijft jaren bruikbaar.

Het is wel aan de orde als je een huis koopt en niet weet wat er is gebeurd, als de filters een tijd hebben ontbroken, of als er in een keuken jarenlang vet is afgezogen door een kanaal dat ook andere ruimtes bedient. Na een verbouwing is het wél nodig: bouwstof en gipspoeder zijn het fijnste materiaal dat er in een kanaal kan komen.

Laat iemand er eerst met een camera in kijken en vraag om de beelden. Een reiniging waar geen opname aan vooraf ging, kun je achteraf niet beoordelen.

Wat je merkt als het jaren blijft liggen

De klachten komen in een vaste volgorde, en bijna niemand legt ze op tijd bij het systeem.

Eerst blijft vocht langer hangen. De spiegel blijft beslagen, de handdoek droogt trager, in de hoek achter een kast slaat vocht neer. Over vocht dat nergens weg kan gaat ventilatie tegen vocht en schimmel.

Daarna gaat de nacht slechter. In een slaapkamer met twee mensen en een dichte deur loopt de lucht binnen enkele uren vol als de afvoer niet werkt. Dat is het onderwerp van een frisse slaapkamer.

En ten slotte gaat het geluid omhoog, want een vervuilde ventilator moet harder draaien voor dezelfde lucht. Dan wordt het systeem lager gezet om ervan af te zijn, en vanaf dat moment hangt het er alleen nog voor de vorm.

Veelgestelde vragen

Hoe vaak moet ik de filters van mijn ventilatie vervangen?

De meeste fabrikanten houden twee keer per jaar aan, aan het begin en het einde van het stookseizoen. Woon je aan een drukke weg of staat er veel in bloei rond je huis, kijk dan vaker. Filters voor de aanvoerlucht vervang je en spoel je niet schoon.

Mag ik de ventielen in het plafond zelf schoonmaken?

Ja, met warm water en wat afwasmiddel. Zet ze wel terug in precies dezelfde stand waarin je ze eraf haalde, want die stand is de inregeling van je systeem. Draai je ze verder open, dan gaat dat ten koste van de ruimte die de lucht het hardst nodig heeft.

Is kanaalreiniging nodig bij jaarlijks onderhoud?

Meestal niet. Met werkende filters blijft een kanaal jaren bruikbaar. Het is wel aan de orde na een verbouwing, na een periode zonder filters, of als je een huis koopt en niet weet wat er is gebeurd. Vraag om camerabeelden voordat er gereinigd wordt.

Wat is inregelen en waarom hoort dat bij onderhoud?

Inregelen is per ventiel meten hoeveel lucht er werkelijk door gaat en de standen daarop zetten. Zonder die meting weet niemand of je badkamer krijgt wat hij hoort te krijgen. Veel systemen zijn na de oplevering nooit nagemeten.

Mijn ventilatie maakt meer geluid dan vroeger. Is dat achterstallig onderhoud?

Dat kan, want een vervuilde ventilator moet harder draaien voor dezelfde hoeveelheid lucht. Blijft het na schoonmaken en nieuwe filters hetzelfde, dan zit het in de kanalen, de plaatsing van de box of de demping.

Heeft onderhoud zin als mijn box heel oud is?

Tot op zekere hoogte. Een oude box kan na reiniging prima meegaan, maar zijn de onderdelen niet meer leverbaar of loopt de motor aan, dan stop je geld in iets dat je toch vervangt. Vraag de monteur er expliciet naar.

Wat je nu kunt doen

Kijk deze week in je unit of achter de klep van je box. Zitten er filterpatronen in, en hoe zien die uit? Dat kost tien minuten en het vertelt je meteen of je een achterstand hebt of alleen een schema nodig hebt.

Weet je niet wat er hangt of wanneer er voor het laatst iets aan gedaan is, laat er dan iemand naar kijken die ventilatie als werk doet, en vraag om een luchtmeting per ruimte. Op onze pagina over ventilatie staat wat de systemen van elkaar onderscheidt, en in de kennisbank staan de vragen die er het vaakst over komen.

Wil je onderhoud of een vervanging laten uitvoeren en offertes naast elkaar leggen: vul de offertecheck in. Je beantwoordt een aantal vragen over je woning, wij zoeken er installateurs bij die dit werk doen en in jouw regio komen, en je krijgt hun offertes in dezelfde opbouw te zien, in de volgorde waarin ze binnenkwamen. Dat is gratis en vrijblijvend. Zo werkt het van aanvraag tot keuze.