Werkt een warmtepomp ook als het buiten vriest?

Het is de eerste nacht onder nul en je staat in je jas naar de buitenunit te kijken. Er komt damp vanaf, de ventilator staat even stil, er ligt een plas water op de tegels en binnen klikt iets. Daar word je niet rustiger van.

Toch is dit ongeveer precies wat het toestel hoort te doen. Een warmtepomp werkt ook als het vriest. Wat verandert is niet óf hij het doet, maar hoeveel stroom het hem kost.

Waar de warmte vandaan komt als het buiten koud is

Dit is het punt waar de meeste verwarring zit. Een warmtepomp maakt geen warmte, hij verplaatst warmte. En in lucht van een paar graden onder nul zit nog steeds warmte, alleen minder dan in lucht van tien graden.

Het koudemiddel in de buitenunit verdampt bij een temperatuur die veel lager ligt dan de buitenlucht. Daardoor neemt het warmte op, ook als het buiten vriest. De compressor brengt die warmte vervolgens op een hoger niveau, en binnen geeft het systeem hem af aan je water.

Wat dus gebeurt als het kouder wordt: het verschil dat de compressor moet overbruggen wordt groter. Dat kost meer elektriciteit voor dezelfde warmte in huis. Je toestel valt niet uit, hij wordt minder zuinig. Hoe dat werkt en waarom isolatie daarom zoveel uitmaakt, staat op onze pagina over de warmtepomp.

Waarom je unit zichzelf ontdooit

De buitenunit koelt de lucht die erdoor gaat af. Daardoor slaat vocht uit die lucht neer op de lamellen, en rond het vriespunt bevriest dat tot een laagje rijp. Een dichtgevroren unit neemt geen warmte meer op, dus het toestel ruimt dat zelf op.

Bij een ontdooicyclus draait de warmtepomp zijn koudemiddelkring een paar minuten om. De buitenunit wordt dan warm in plaats van koud, het ijs smelt, de ventilator staat stil en je ziet damp. Daarna gaat hij weer verwarmen.

Dat is normaal gedrag, niet een storing. Een moderne warmtepomp doet dit bij vochtig, licht vriezend weer een paar keer per etmaal. Rond nul graden met nevel of natte sneeuw vaker dan bij droge, strenge vorst, want dan zit er minder vocht in de lucht.

De condensafvoer is het punt om op te letten. Al dat gesmolten ijs moet weg kunnen. Staat de unit op een sokkel met een grindbed of een afvoer eronder, dan loopt het water weg. Staat hij op een dichte tegel in een hoek, dan vormt zich een ijsplaat waar je de rest van de winter op staat. Vraag je installateur hier vooraf naar; achteraf oplossen is lastiger.

Zie je dat de unit een groot deel van de dag onder ijs zit en niet meer vrijkomt, dan is er wel iets aan de hand. Bel dan je installateur in plaats van het zelf weg te bikken, want de lamellen beschadigen makkelijk.

Wanneer het elektrische element bijspringt

De meeste warmtepompen hebben een elektrisch element als achtervang. Dat is geen noodvoorziening voor als het toestel kapot is, maar hulp voor de koudste dagen en voor het ontdooien.

Een systeem is gedimensioneerd op een ontwerptemperatuur: de koudste buitentemperatuur waarbij hij het nog alleen moet redden. Zakt het daaronder, dan komt het element erbij. Dat is bedoeld, en het gaat om weinig dagen per jaar.

Wat niet bedoeld is: een element dat elke koude week wekenlang meedraait. Dan is er meestal iets anders aan de hand. Het vermogen is te klein voor de woning, de aanvoertemperatuur staat te hoog ingesteld, of het afgiftesysteem geeft te weinig warmte af. Dat laatste zie je terug in kamers die niet warm worden, en het is een kwestie van radiatoren of inregelen. In je radiatoren aanpassen voor een warmtepomp staat hoe je dat beoordeelt.

Wil je weten of het element meedraait, kijk dan in de app of op het display van de binnenunit. Bijna elk toestel houdt dat bij.

Hoe je stookt in de winter

Bij een warmtepomp werkt stoken anders dan bij een cv-ketel, en in de winter merk je dat het sterkst.

Een ketel kan in korte tijd veel warmte leveren. Een warmtepomp kan dat niet en hoeft dat ook niet, want hij is gemaakt om gelijkmatig door te draaien op een lage temperatuur. Zet je de thermostaat 's nachts diep terug, dan moet hij de volgende ochtend hard inhalen, en juist dan komt het elektrische element erbij. Een paar graden lager is prima; een grote nachtsprong werkt in je nadeel.

Het meeste regelwerk zit niet in je thermostaat maar in de stooklijn: de instelling die bepaalt hoe warm het water wordt bij een bepaalde buitentemperatuur. Die staat na de oplevering vaak nog op een fabriekswaarde. Laat hem in het eerste stookseizoen bijstellen. Dat is een halfuur werk en het scheelt de hele winter.

Wanneer een hybride opstelling de winter overneemt

Voor een woning die de warmte nog niet goed vasthoudt, is de koudste periode het lastigste stuk van het jaar. Dan is een hybride opstelling vaak de verstandigste vorm: de warmtepomp doet het werk zolang dat kan, en je cv-ketel neemt de piek en het warme water over.

Je hoeft dan geen toestel te kopen dat op de koudste nacht van het jaar alles alleen moet kunnen, en dat is precies waar veel te zware en te dure systemen vandaan komen. Hoe die samenwerking is geregeld, staat in hoe een hybride warmtepomp werkt.

Veelgestelde vragen

Slaat een warmtepomp af bij strenge vorst?

Nee. Luchtwarmtepompen voor woningen zijn gemaakt om ook bij vorst te blijven verwarmen. Wat er verandert is het rendement: hoe groter het verschil tussen buiten en het water in je systeem, hoe meer stroom er nodig is voor dezelfde warmte.

Waarom staat er damp boven mijn buitenunit en stopt de ventilator?

Dan is het toestel aan het ontdooien. Hij draait zijn kring een paar minuten om, waardoor de lamellen warm worden en de rijp eraf smelt. Dat is normaal gedrag bij vochtig weer rond het vriespunt.

Waarom ligt er water of ijs onder de buitenunit?

Dat is gesmolten condens uit de ontdooicyclus. Het hoort weg te kunnen lopen via een grindbed of een afvoer onder de unit. Vormt zich een ijsplaat, laat je installateur dan naar de opstelling en de afvoer kijken.

Moet ik de warmtepomp 's nachts lager zetten in de winter?

Een paar graden kan, een diepe nachtverlaging werkt tegen je. De warmtepomp moet dan in de ochtend hard inhalen en schakelt daarvoor het elektrische element bij. Gelijkmatig doorstoken op een lagere temperatuur is bij dit type verwarming gunstiger.

Wordt mijn huis nog warm op de koudste dag van het jaar?

Als het systeem goed gedimensioneerd is wel, eventueel met hulp van het elektrische element of van je ketel bij een hybride opstelling. Blijft je woning structureel koud in de winter, dan zit het probleem meestal in het vermogen, de stooklijn of het afgiftesysteem.

Kan ik de buitenunit in de winter beter afdekken?

Nee. Hij moet juist lucht kunnen aanzuigen en uitblazen, ook als het vriest. Houd hem vrij van bladeren, sneeuw en spullen die ertegenaan staan, en bik ijs er nooit met gereedschap af.

Wat je nu kunt doen

Ga deze winter een keer bij je buitenunit staan als het vriest en kijk of het water weg kan lopen. Kijk daarnaast in je app of op de binnenunit of het elektrische element meedraait, en hoe vaak. Die twee dingen vertellen je bijna alles.

Draait het element vaker dan een paar koude dagen, bel dan je installateur voor het bijstellen van de stooklijn. Dat hoort bij het eerste stookseizoen en is geen extra werk.

Denk je nog na over een warmtepomp en twijfel je of jouw woning de winter aankan, dan kun je de offertecheck invullen. Je beantwoordt een aantal vragen over je huis, wij zoeken installateurs die dit werk doen en in jouw regio komen, en je krijgt hun offertes in dezelfde opbouw naast elkaar te zien. Dat is gratis en vrijblijvend. Op zo werkt het staat wat er daarna gebeurt.